लोकसेवाका लागि नेपालको इतिहास: किराँतकालदेखि गणतन्त्रसम्मका मुख्य घटना (History of Nepal Loksewa)
खरिदारमा इतिहास एकाइबाट ६ प्रश्न र नासुमा नेपाल र विश्व इतिहासबाट ३ प्रश्न आउँछन्। प्राचीन, मध्य र आधुनिक कालका मुख्य घटना, राजनीतिक परिवर्तनका मिति, विश्व इतिहासका तोकिएका विषय र समयरेखाबाट पढ्ने तरिका।
इतिहास लोकसेवाको सामान्य ज्ञानको त्यस्तो भाग हो जहाँ मिति, नाम र घटना एकअर्कामा मिसिन सजिलो छ। खरिदारमा इतिहास एकाइबाट ६ प्रश्न आउँछन्, र नासुमा नेपाल र विश्वको इतिहासबाट ३ प्रश्न। History of Nepal loksewa को तयारीमा घटनालाई समयरेखामा राखेर, कारण र परिणामसहित पढ्दा तथ्य धेरै टिक्छन्। यो गाइडमा पाठ्यक्रमले के माग्छ, कालक्रमअनुसार मुख्य घटना र पढ्ने तरिका छ।
History of Nepal loksewa: पाठ्यक्रमले के माग्छ?
खरिदारको पाठ्यक्रम मा नेपालको इतिहासअन्तर्गत किराँतकाल, लिच्छविकाल र मध्यकालको सामाजिक, सांस्कृतिक, आर्थिक र राजनीतिक अवस्था, र एकीकरणदेखि हालसम्मको आधुनिक इतिहास छन्। नासुको पाठ्यक्रम मा पनि यही दायरा छ, र आधुनिक इतिहासमा "राजनीतिक घटनाक्रम, कारण र परिणाम" मा जोड छ।
विश्व इतिहासमा पाठ्यक्रमले विषय नाम लिएरै तोकेको छ: औद्योगिक क्रान्ति, फ्रान्सको राज्यक्रान्ति, अमेरिकी स्वतन्त्रता संग्राम, रुसी (अक्टोबर) क्रान्ति, प्रथम र द्वितीय विश्वयुद्ध, र भारतीय स्वतन्त्रता संग्राम। नासुमा यसमा म्याग्नाकार्टा पनि थपिएको छ। यी सात विषयको घटना, कारण र परिणाम पढे विश्व इतिहासको प्रश्न सुरक्षित हुन्छ।
प्राचीन काल: किराँत र लिच्छवि
गौतम बुद्ध लुम्बिनीमा जन्मेका हुन्, र लुम्बिनी युनेस्कोको विश्व सम्पदा सूचीमा छ। लिच्छविकालमा कला, वास्तुकला र प्रशासनको विकास भयो। लिच्छवि राजा अंशुवर्माले कैलाशकूट भवन बनाएका थिए, जसको चर्चा चिनियाँ यात्रीको विवरणमा पाइन्छ।
यो कालका प्रश्नमा राजा र तिनका काम, अभिलेख, कला र धर्म सोधिन्छन्। हरेक राजाको नामसँग एउटा मुख्य काम जोडेर याद गर्नुहोस्।
मध्यकाल: मल्लकाल
मल्लकालमा काठमाडौं उपत्यकामा कला, संस्कृति र व्यापार फस्टायो। जयस्थिति मल्ललाई समाजलाई पेसाका आधारमा व्यवस्थित गर्ने सुधारसँग जोडिन्छ। यस कालका कलाकार अरनिको कुब्लाई खानको दरबारमा पुगेका थिए, र बेइजिङको श्वेत चैत्य उनको प्रसिद्ध कृति मानिन्छ।
आधुनिक काल: एकीकरणदेखि राणाकालसम्म
एकीकरणपछि नेपालको सिमाना विस्तार भयो, तर नेपाल-अङ्ग्रेज युद्ध (सन् १८१४–१६) पछि भएको सुगौली सन्धिले नेपालले ठूलो भूभाग गुमायो। मुख्तियार भीमसेन थापाले काठमाडौंको धरहरा बनाएका थिए।
वि.सं. १९०३ असोजमा भएको कोत पर्वपछि जङ्गबहादुर राणाको उदय भयो र राणा शासन सुरु भयो। श्री ३ पद्मशमशेरले जारी गरेको नेपाल सरकार वैधानिक कानून, २००४ लाई नेपालको पहिलो लिखित संविधान मानिन्छ।
प्रजातन्त्रदेखि गणतन्त्रसम्म
- २०१५ को आम निर्वाचन: यसपछि विश्वेश्वरप्रसाद (बी.पी.) कोइराला पहिलो जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री बने।
- २०१७ पुस १: राजा महेन्द्रले संसद विघटन गरी पञ्चायती व्यवस्थाको बाटो खोले।
- २०४६ को जनआन्दोलन: चैत २६ मा बहुदलीय व्यवस्था पुनर्स्थापना भयो।
- संविधानसभा: पहिलो निर्वाचन २०६४ चैत २८ र दोस्रो २०७० मंसिर ४ मा।
- २०७२ असोज ३: नेपालको संविधान जारी।
यो खण्डका प्रश्नमा मिति र व्यक्ति सबैभन्दा धेरै सोधिन्छन्। समयरेखालाई कापीको भित्री आवरणमा टाँस्नुहोस् र हरेक दिन एकपटक हेर्नुहोस्। संविधानका विस्तृत तथ्य संविधान गाइड मा छन्।
विश्व इतिहास: सात विषय
हरेक विषयका लागि चार कुरा टिप्नुहोस्: कहिले, कहाँ, किन (कारण) र के भयो (परिणाम)।
- म्याग्नाकार्टा: मानव अधिकारको विकाससँग जोडिएको पुरानो दस्तावेज (नासुमा)।
- औद्योगिक क्रान्ति: कहाँबाट सुरु भयो र यसले उत्पादन र समाजमा के परिवर्तन ल्यायो। (नासुको नमुना प्रश्नमै "औद्योगिक क्रान्तिको सुरुवात इटालीबाट भएको थियो" जस्तो गलत कथन छान्न दिइएको छ; यो क्रान्ति बेलायतबाट सुरु भएको हो।)
- फ्रान्सेली राज्यक्रान्ति: कारण, नारा र परिणाम।
- अमेरिकी स्वतन्त्रता संग्राम।
- रुसी (अक्टोबर) क्रान्ति।
- प्रथम र द्वितीय विश्वयुद्ध: कारण, मुख्य पक्ष, अन्त्य र परिणाम (संयुक्त राष्ट्रसंघको स्थापनासहित)।
- भारतीय स्वतन्त्रता संग्राम: मुख्य चरण र नेता; नासुको नमुना प्रश्नअनुसार सन् १९१९–१९४७ को अवधिलाई गान्धी युग पनि भनिन्छ।
कसरी पढ्ने?
- समयरेखा पहिले: प्राचीनदेखि अहिलेसम्मको एउटा लामो समयरेखा बनाउनुहोस्, त्यसपछि मात्र विस्तारमा जानुहोस्।
- कारण र परिणाम: "के भयो" सँगै "किन भयो" र "त्यसपछि के भयो" लेख्नुहोस्; Level II का कारण-प्रभाव प्रश्नमा यही काम लाग्छ।
- व्यक्ति कार्ड: हरेक मुख्य व्यक्तिको नाम, काल र मुख्य काम एउटा कार्डमा।
- वि.सं. र ई.सं. दुवै: नेपालको इतिहास प्रायः वि.सं. मा र विश्व इतिहास ई.सं. मा सोधिन्छ; दुवैबीच करिब ५६–५७ वर्षको फरक याद गर्नुहोस्।
- प्रश्नबाट दोहोर्याउने: नेपालको इतिहास अभ्यास प्रश्न मा उत्तर र व्याख्यासहितका प्रश्न छन्।
इतिहास र अन्य विषयको सम्बन्ध
इतिहासका कतिपय प्रश्न संस्कृति र सम्पदासँग जोडिन्छन्: लुम्बिनी, काठमाडौं उपत्यकाका सम्पदा र मल्लकालीन कला। नासुको सामाजिक-सांस्कृतिक अवस्थाको उप-एकाइबाट ४ प्रश्न आउने भएकाले इतिहास पढ्दा सम्पदा र संस्कृतिका तथ्य पनि सँगै टिप्नुहोस्। सामान्य ज्ञानको पूरा रणनीति Loksewa GK गाइड मा छ।
Dipa App को GK कोर्समा इतिहासका अध्याय, समयरेखासहितका नोट र टेस्ट छन्; Live Class मा शिक्षकसँग प्रश्न सोध्न र छुटेको कक्षा रेकर्डिङमा हेर्न सकिन्छ। विस्तारमा Live Class।
धेरैले गर्ने गल्ती
- मिति मात्र घोक्नु: कारण र परिणाम नबुझ्दा Level II का प्रश्नमा अलमलिइन्छ।
- वि.सं. र ई.सं. मिसाउनु: एउटै घटनाको दुवै मिति एकैसाथ टिप्नुहोस्।
- विश्व इतिहास छोड्नु: पाठ्यक्रमले सात विषय तोकेकाले यिनलाई सजिलै पूरा गर्न सकिन्छ।
- धेरै स्रोतका फरक मिति: एउटा भरपर्दो स्रोत छानेर त्यसैमा टिक्नुहोस्।
एकीकरण र राणाकालका थप तथ्य
गोरखाका राजा पृथ्वीनारायण शाहले वि.सं. १८२५ मा कान्तिपुर (काठमाडौं) विजय गरेपछि आधुनिक नेपालको एकीकरण अभियानले गति लियो। उनका विचार "दिव्य उपदेश" मा संकलित छन्, र यसबाट पनि प्रश्न सोधिन्छ। कोत पर्व (१९०३) देखि २००७ सालको क्रान्तिसम्म करिब १०४ वर्ष राणा शासन रह्यो। २००७ फागुन ७ मा प्रजातन्त्रको घोषणा भयो, र यो दिन प्रजातन्त्र दिवसका रूपमा मनाइन्छ। पहिलो संविधानसभाको पहिलो बैठकले २०६५ जेठ १५ मा नेपाललाई संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र घोषणा गर्यो।
यी चार घटना (१८२५ को काठमाडौं विजय, १९०३ को कोत पर्व, २००७ को प्रजातन्त्र र २०६५ को गणतन्त्र घोषणा) लाई आधुनिक इतिहासका "खम्बा" मानेर बाँकी घटना तिनको अगाडि वा पछाडि राख्नुहोस्।
अभ्यासका लागि प्रश्न
- कैलाशकूट भवन बनाउने लिच्छवि राजा को हुन्?
- सुगौली सन्धि कुन युद्धपछि भएको थियो र यसको परिणाम के भयो?
- नेपालको पहिलो लिखित संविधान कुन हो र कसले जारी गरेका थिए?
- २०१७ पुस १ को घटनाको कारण र परिणाम। (५ अङ्क)
- फ्रान्सेली राज्यक्रान्तिका कारण र विश्वमा यसको प्रभाव। (५ अङ्क)
- २०४६ को जनआन्दोलनदेखि २०७२ को संविधानसम्मको राजनीतिक यात्रा। (१० अङ्क)
पहिलो चार प्रश्नको उत्तर यही लेखमा छ। लामो प्रश्न लेख्दा समयरेखाको क्रम नबिगार्नुहोस्; परीक्षकले घटनाको क्रम र कारण-परिणामको सम्बन्ध हेर्छन्।
दैनिक २० मिनेटको इतिहास
इतिहासलाई एकैपटक धेरै समय दिनुभन्दा दैनिक २० मिनेट दिनु राम्रो हुन्छ: १० मिनेट नयाँ भाग, ५ मिनेट समयरेखा दोहोर्याइ र ५ मिनेट प्रश्न। चार हप्तामा प्राचीनदेखि आधुनिक कालसम्म दुई पटक पूरा हुन्छ। हप्ताको अन्त्यमा समयरेखा कापी नहेरी आफैँ लेखेर हेर्नुहोस्; छुटेका घटना नै अर्को हप्ताको दोहोर्याइ हुन्।
निष्कर्ष
नेपालको इतिहास समयरेखा, कारण-परिणाम र व्यक्तिको काम जोडेर पढ्दा सजिलो हुन्छ। पाठ्यक्रमका तोकिएका विश्व इतिहासका सात विषय र आधुनिक नेपालका मुख्य मितिमा केन्द्रित भएर दैनिक दोहोर्याउँदा यो एकाइबाट पूरा अङ्क ल्याउन सकिन्छ। भूगोलको तयारी नेपालको भूगोल गाइड मा छ।
Summary in English
A Loksewa-focused guide to the history of Nepal for Kharidar and Nayab Subba Paper I: the Kirat, Lichchhavi and Malla periods, unification, the Anglo-Nepal war and the Sugauli treaty, the Kot massacre and Rana rule, the first written constitution, the 2015 BS election, the Panchayat, the 2046 BS people's movement and the constituent assembly elections. It also lists the world history topics named in the PSC syllabus and shows how to study with a timeline.
धेरै सोधिने प्रश्न
खरिदार र नासुमा इतिहासबाट कति प्रश्न आउँछन्?
खरिदार प्रथम पत्रमा इतिहास एकाइबाट ६ प्रश्न (१२ अङ्क) आउँछन्, जसमा विश्व र नेपालको इतिहास दुवै पर्छन्। नासुमा विश्वको इतिहासबाट १ र नेपालको इतिहासबाट २ प्रश्न आउँछन्।
नेपालको पहिलो लिखित संविधान कुन हो?
श्री ३ पद्मशमशेरले जारी गरेको नेपाल सरकार वैधानिक कानून, २००४ लाई नेपालको पहिलो लिखित संविधान मानिन्छ।
पहिलो संविधानसभाको निर्वाचन कहिले भएको थियो?
वि.सं. २०६४ चैत २८ मा। दोस्रो संविधानसभाको निर्वाचन २०७० मंसिर ४ मा भएको थियो।
स्रोत
- खरिदार वा सो सरह पाठ्यक्रम: इतिहास, लोक सेवा आयोग (2024-07-25)
- नायब सुब्बा वा सो सरह पाठ्यक्रम: नेपाल र विश्वको इतिहास, लोक सेवा आयोग (2024-07-25)
यो विषय पढ्न
खरिदार सामान्य ज्ञान (GK): प्रथम पत्र
खरिदार प्रथम पत्रको GK (६० अङ्क) — ५ Unit, Video, Notes र MCQ Practice सहित।
नायब सुब्बा सामान्य ज्ञान (GK): प्रथम पत्र
नायब सुब्बा GK (६० अङ्क) — १० Unit, Video, Notes र MCQ Practice सहित।
खरिदार + नायब सुब्बा प्रथम पत्र कम्बो: दुवै परीक्षा एकै प्याकमा
+२ पास भएपछि दुवै परीक्षा दिने? दुवैको स्क्रिनिङ तयारी एउटै मूल्यमा।
Dipa App मा पढ्नुहोस्
कोर्स किन्ने, Live Class हेर्ने र दैनिक अभ्यास गर्ने काम एपबाट हुन्छ। भुक्तानी एपभित्रै eSewa बाट गर्न सकिन्छ।
लेखक
दिपा एकेडेमी सम्पादकीय टोली
दिपा एकेडेमीका लेख यो टोलीले तयार गर्छ र लोक सेवा आयोगका आधिकारिक पाठ्यक्रम, सूचना र कानुनसँग भिडाएर मात्र प्रकाशित गर्छ।
यो पनि पढ्नुहोस्
लोकसेवाका लागि नेपालको भूगोल: स्थिति, धरातल, नदी, प्रदेश र परीक्षामा सोधिने तथ्य (Geography of Nepal Loksewa)
२०८३ कात्तिक २५लोकसेवाका लागि नेपालको संविधान: भाग, धारा र परीक्षामा सोधिने तथ्य (Constitution of Nepal Loksewa)
२०८३ कात्तिक २५लोकसेवाका लागि समसामयिक कसरी पढ्ने? दैनिक २० मिनेटको तरिका (Current Affairs Loksewa)
२०८३ कात्तिक २५