लोकसेवाका लागि नेपालको भूगोल: स्थिति, धरातल, नदी, प्रदेश र परीक्षामा सोधिने तथ्य (Geography of Nepal Loksewa)
नेपालको भूगोलबाट खरिदारमा भूगोल एकाइका प्रश्न र नासुमा ४ प्रश्न सिधै आउँछन्, र नासुको द्वितीय पत्रमा पनि यो छुट्टै खण्ड हो। स्थिति र विस्तार, धरातलीय विभाजन, नदी प्रणाली, ताल र हिमाल, प्रदेश र जिल्ला, संरक्षित क्षेत्र र पढ्ने तरिका।
नेपालको भूगोल लोकसेवाको सामान्य ज्ञानमा सबैभन्दा बढी प्रश्न आउने विषयमध्ये एक हो। नायब सुब्बाको प्रथम पत्रमा "नेपालको भूगोल" उप-एकाइबाट मात्र ४ प्रश्न आउँछन्, खरिदारमा सौर्यमण्डल र भूगोलको एकाइबाट ६ प्रश्न, र नासुको द्वितीय पत्रको खण्ड A पनि नेपालको भौगोलिक अवस्थाबाट सुरु हुन्छ। Geography of Nepal loksewa को तयारीमा नक्सा र तुलनात्मक तालिका सबैभन्दा काम लाग्ने औजार हुन्। यो गाइडमा परीक्षामा धेरै सोधिने तथ्य र पढ्ने तरिका छ।
Geography of Nepal loksewa: पाठ्यक्रममा के छ?
खरिदारको पाठ्यक्रम मा नेपालको भूगोलअन्तर्गत भौगोलिक अवस्था, धरातलीय स्वरूप र प्राकृतिक सम्पदा (जलस्रोत, जीवजन्तु, वनस्पति, माटो, खनिज, पहाड) छन्। नासुको पाठ्यक्रम मा धरातलीय स्वरूपका किसिम र विशेषता, प्राकृतिक स्रोतको अवस्था, भौगोलिक विविधता र जनजीवन, र हावापानीको विविधताले जीविकोपार्जनमा ल्याएको विविधता छन्। नासुको द्वितीय पत्र मा राजनीतिक भूगोल, जलसम्पदा र वनसम्पदा पनि छुट्टै उप-एकाइ हुन्।
स्थिति र विस्तार
नेपाल २६°२२' देखि ३०°२७' उत्तरी अक्षांश र ८०°४' देखि ८८°१२' पूर्वी देशान्तरबीच पर्छ। पूर्व-पश्चिम औसत लम्बाइ करिब ८८५ किलोमिटर र उत्तर-दक्षिण औसत चौडाइ करिब १९३ किलोमिटर मानिन्छ। नेपाल उत्तरमा चीन र पूर्व, दक्षिण र पश्चिममा भारतले घेरिएको भूपरिवेष्ठित देश हो।
धरातल: तीन भौगोलिक क्षेत्र
धरातलका आधारमा नेपाललाई मुख्य रूपमा हिमाली, पहाडी र तराई गरी तीन क्षेत्रमा बाँडिन्छ। तराईको उत्तरमा फैलिएको कमलो र नयाँ पहाडी शृङ्खला चुरे हो, जसलाई शिवालिक पनि भनिन्छ। चुरे र महाभारतबीचका समथर उपत्यकालाई भित्री मधेश भनिन्छ।
परीक्षामा "चुरेको अर्को नाम", "भित्री मधेशका उपत्यका" र "धरातलीय क्षेत्रअनुसार जनसंख्या र आर्थिक क्रियाकलाप" जस्ता प्रश्न आउँछन्। नासुको पाठ्यक्रमले हावापानीको विविधताबाट उत्पन्न आर्थिक र सामाजिक क्रियाकलाप पनि सोधेको हुनाले हरेक क्षेत्रको खेती, पशुपालन र बसोबासको ढाँचा पनि टिप्नुहोस्।
नदी प्रणाली
नेपालका मुख्य नदी प्रणाली कोशी, गण्डकी र कर्णाली हुन्, र पश्चिमी सिमानामा महाकाली छ। तमोर, अरुण, दूधकोशी, सुनकोशी, इन्द्रावती, तामाकोशी र लिखु गरी सात सहायक नदी मिलेर बनेकाले कोशीलाई सप्तकोशी भनिन्छ। यसैगरी गण्डकी प्रणालीलाई सप्तगण्डकी र कर्णाली प्रणालीलाई पनि सहायक नदीका आधारमा चिनिन्छ।
नदीसम्बन्धी प्रश्नमा उद्गम, बग्ने प्रदेश, सहायक नदी र तिनमा बनेका ठूला जलविद्युत आयोजना सोधिन्छन्। हरेक नदी प्रणालीको एक पेजको तालिका बनाउनुहोस्: मुख्य नदी, सहायक नदी, प्रदेश र आयोजना।
हिमाल र ताल
विश्वको तेस्रो अग्लो हिमाल कञ्चनजङ्घा ताप्लेजुङ जिल्ला, कोशी प्रदेशमा पर्छ। हिमाल, ताल र संरक्षित क्षेत्रका प्रश्नमा "कुन जिल्ला/प्रदेशमा पर्छ" भन्ने ढाँचा धेरै आउँछ, त्यसैले हरेक तथ्यसँग जिल्ला र प्रदेश पनि टिप्नुहोस्।
प्रदेश र जिल्ला
नेपालमा ७ प्रदेश र ७७ जिल्ला छन्। कोशी प्रदेशमा सबैभन्दा धेरै १४ जिल्ला, बागमतीमा १३, लुम्बिनीमा १२, गण्डकीमा ११, कर्णालीमा १०, सुदूरपश्चिममा ९ र मधेशमा सबैभन्दा कम ८ जिल्ला छन्। क्षेत्रफलका हिसाबले कर्णाली सबैभन्दा ठूलो प्रदेश हो। जिल्लामा क्षेत्रफलका हिसाबले डोल्पा सबैभन्दा ठूलो र भक्तपुर सबैभन्दा सानो हो।
प्रदेशका प्रश्नमा राजधानी, जिल्ला संख्या, क्षेत्रफल र जनसंख्याको क्रम सोधिन्छ। एउटा तालिकामा सात प्रदेशका यी चार कुरा राख्नुहोस् र हप्तामा दुई पटक दोहोर्याउनुहोस्।
सिमसार र संरक्षित क्षेत्र
कोशी टप्पु वन्यजन्तु आरक्ष सन् १९८७ मा नेपालको पहिलो रामसार (अन्तर्राष्ट्रिय महत्त्वको सिमसार) क्षेत्र बनेको हो। राष्ट्रिय निकुञ्ज, वन्यजन्तु आरक्ष, संरक्षण क्षेत्र र मध्यवर्ती क्षेत्रको संख्या समयसँगै बदलिन सक्ने भएकाले यस्ता अङ्क सरकारी निकायको पछिल्लो विवरणबाट मात्र टिप्नुहोस्।
कसरी पढ्ने?
- नक्सा अगाडि राख्ने: हरेक तथ्य पढ्दा नक्सामा ठाउँ खोज्नुहोस्; दृश्य स्मृतिले तथ्य लामो समय टिक्छन्।
- तुलनात्मक तालिका: प्रदेश, नदी प्रणाली र भौगोलिक क्षेत्रका छुट्टै तालिका।
- "सबैभन्दा" को सूची: सबैभन्दा ठूलो, सानो, अग्लो, लामो र पहिलो: एउटै पेजमा।
- प्रश्नबाट दोहोर्याउने: नेपालको भूगोल अभ्यास प्रश्न मा उत्तर र व्याख्यासहितका प्रश्न छन्।
विश्वको भूगोल पनि नबिर्सनुहोस्
खरिदारको एकाइमा विश्वको भूगोल (महादेश, महासागर, ध्रुव, अक्षांश-देशान्तर, समय, पर्वत, भूकम्प, ज्वालामुखी, नदी, हिमनदी, ताल, जलवायु) र सौर्यमण्डल पनि छन्। नासुमा विश्वको भूगोलबाट २ र ब्रह्माण्डबाट १ प्रश्न आउँछन्। देशान्तर र समयका प्रश्नमा हरेक १ डिग्रीमा ४ मिनेटको फरक पर्छ भन्ने नियम याद गर्नुहोस्; पाठ्यक्रमको नमुना प्रश्नमै यस्तो प्रश्न छ।
द्वितीय पत्रमा भूगोल
नासुको द्वितीय पत्रमा भूगोल वस्तुगत होइन, विश्लेषणात्मक हुन्छ: "जलसम्पदाको महत्त्व र उपयोगका चुनौती", "वन विनाशका कारण र संरक्षणका उपाय" जस्ता प्रश्न। यहाँ तथ्यसँगै नीति, चुनौती र सुझाव लेख्नुपर्छ; ढाँचा नासु द्वितीय पत्र गाइड मा छ।
Dipa App को GK कोर्समा भूगोलका अध्यायअनुसार नोट र टेस्ट छन्, र AI ले तपाईंका टेस्टका आधारमा भूगोलका कमजोर उप-विषय देखाउँछ; विस्तारमा AI बाट लोकसेवा तयारी।
धेरैले गर्ने गल्ती
- पुरानो प्रशासनिक विभाजन: अञ्चल र विकास क्षेत्रका पुराना तथ्य अहिलेको प्रदेश संरचनासँग मिसाउनु।
- प्रदेशको पुरानो नाम: प्रदेशको नाम र राजधानी पछिल्लो निर्णयअनुसार पढ्नुहोस्।
- अङ्क स्रोतबिना: क्षेत्रफल, उचाइ र संख्याका अङ्क स्रोतअनुसार फरक हुन सक्छन्; आधिकारिक स्रोत प्रयोग गर्नुहोस्।
- नक्साबिना पढ्नु: ठाउँको नाम मात्र घोक्दा "कुन प्रदेशमा पर्छ" प्रश्नमा अलमलिइन्छ।
हावापानी र प्राकृतिक स्रोत
नेपालमा थोरै दूरीमै उचाइ धेरै फेरिने भएकाले हावापानीमा ठूलो विविधता छ: तराईको गर्मी र आर्द्र हावापानीदेखि पहाडको समशीतोष्ण र हिमालको चिसो हावापानीसम्म। मनसुनले वर्षाको ठूलो भाग ल्याउँछ, र पूर्वबाट पश्चिमतर्फ वर्षा सामान्यतया घट्दै जान्छ। नासुको पाठ्यक्रमले हावापानीको विविधताले जीविकोपार्जनमा ल्याएको विविधता सोधेको हुनाले हरेक हावापानी क्षेत्रका मुख्य बाली, पशुपालन र बसोबासको ढाँचा पनि टिप्नुहोस्।
प्राकृतिक स्रोतमा पाठ्यक्रमले जलस्रोत, जीवजन्तु, वनस्पति, माटो, खनिज र पहाड नाम लिएर राखेको छ। हरेक स्रोतको किसिम, वर्तमान उपयोग र सम्भावना तीन लाइनमा लेख्ने अभ्यास गर्नुहोस्; यही अभ्यास द्वितीय पत्रको लामो उत्तरमा पनि काम लाग्छ।
अभ्यासका लागि प्रश्न
- नेपालको उत्तर-दक्षिण औसत चौडाइ करिब कति किलोमिटर छ?
- चुरे र महाभारतबीचको समथर उपत्यकालाई के भनिन्छ?
- सप्तकोशी बनाउने सात नदी कुन-कुन हुन्?
- कुन प्रदेशमा सबैभन्दा कम जिल्ला छन्?
- नेपालको पहिलो रामसार क्षेत्र कुन हो र कहिले घोषणा भयो?
- नेपालमा हावापानीको विविधताका कारण के-के हुन्? (५ अङ्क)
- नेपालको जलसम्पदाको सम्भावना र चुनौती। (१० अङ्क)
पहिलो पाँच प्रश्नको उत्तर यही लेखमा छ; बाँकी दुई लेखेर अभ्यास गर्नुहोस्।
परीक्षाअघि अन्तिम हप्ता
अन्तिम हप्तामा नयाँ तथ्य होइन, आफ्ना तालिका र "सबैभन्दा" को सूची मात्र दोहोर्याउनुहोस्। नक्सामा सात प्रदेश, मुख्य नदी र हिमाल एकपटक औँलाले पछ्याउनुहोस्; परीक्षा हलमा त्यही चित्र सम्झिन्छ। नयाँ तथ्य भेटिए पनि अन्तिम हप्तामा थप्दा पुराना तथ्य मिसिन सक्छन्; त्यसैले परीक्षापछि मात्र नोटमा थप्नुहोस्। परीक्षाको अघिल्लो दिन आफ्नो प्रदेशको तालिका र नदी प्रणालीको पेज मात्र पढ्नुहोस्, किनकि यी दुईबाट प्रश्न धेरै आउँछन् र दोहोर्याउन धेरै समय लाग्दैन।
निष्कर्ष
नेपालको भूगोल पाठ्यक्रमको सबैभन्दा "अङ्क दिने" विषयमध्ये एक हो, किनकि यसका तथ्य स्थिर छन् र नक्सा र तालिकाले सजिलै याद हुन्छन्। स्थिति, तीन क्षेत्र, नदी प्रणाली, प्रदेश र जिल्ला, र "सबैभन्दा" को सूचीमा केन्द्रित हुनुहोस्। इतिहासको तयारी नेपालको इतिहास गाइड मा र सामान्य ज्ञानका अरू विषयको रणनीति Loksewa GK गाइड मा छ।
Summary in English
A Loksewa-focused guide to the geography of Nepal: location (26°22' to 30°27' N, 80°4' to 88°12' E), average length and breadth, the three physiographic regions and the Chure (Siwalik) range, the Koshi, Gandaki and Karnali river systems, key lakes and peaks, the seven provinces and 77 districts, Ramsar sites and protected areas. It explains where geography appears in the Kharidar and Nayab Subba syllabi and how to study it with maps and comparison tables.
धेरै सोधिने प्रश्न
नेपाल कुन अक्षांश र देशान्तरबीच पर्छ?
नेपाल २६°२२' देखि ३०°२७' उत्तरी अक्षांश र ८०°४' देखि ८८°१२' पूर्वी देशान्तरबीच पर्छ।
सबैभन्दा धेरै र कम जिल्ला भएका प्रदेश कुन हुन्?
कोशी प्रदेशमा सबैभन्दा धेरै १४ जिल्ला र मधेश प्रदेशमा सबैभन्दा कम ८ जिल्ला छन्। क्षेत्रफलमा कर्णाली प्रदेश सबैभन्दा ठूलो हो।
नासुको प्रथम पत्रमा नेपालको भूगोलबाट कति प्रश्न आउँछन्?
पाठ्यक्रमअनुसार नायब सुब्बा प्रथम पत्रको उप-एकाइ १.३ (नेपालको भूगोल) बाट ४ प्रश्न आउँछन्। खरिदारमा सौर्यमण्डल र भूगोलको एकाइबाट जम्मा ६ प्रश्न आउँछन्, जसमा विश्व र नेपालको भूगोल दुवै पर्छन्।
स्रोत
- खरिदार वा सो सरह पाठ्यक्रम: सौर्यमण्डल र भूगोल, लोक सेवा आयोग (2024-07-25)
- नायब सुब्बा वा सो सरह पाठ्यक्रम: नेपालको भूगोल, लोक सेवा आयोग (2024-07-25)
- नायब सुब्बा वा सो सरह पाठ्यक्रम: द्वितीय पत्र खण्ड A, लोक सेवा आयोग (2024-07-25)
यो विषय पढ्न
खरिदार सामान्य ज्ञान (GK): प्रथम पत्र
खरिदार प्रथम पत्रको GK (६० अङ्क) — ५ Unit, Video, Notes र MCQ Practice सहित।
नायब सुब्बा सामान्य ज्ञान (GK): प्रथम पत्र
नायब सुब्बा GK (६० अङ्क) — १० Unit, Video, Notes र MCQ Practice सहित।
नायब सुब्बा द्वितीय पत्र: समसामयिक अध्ययन र सार्वजनिक सेवा व्यवस्थापन
नासु द्वितीय पत्र (१०० अङ्क) — भूगोल-अर्थतन्त्र, संविधान-सङ्घीयता र सार्वजनिक सेवा, Answer Writing सहित।
Dipa App मा पढ्नुहोस्
कोर्स किन्ने, Live Class हेर्ने र दैनिक अभ्यास गर्ने काम एपबाट हुन्छ। भुक्तानी एपभित्रै eSewa बाट गर्न सकिन्छ।
लेखक
दिपा एकेडेमी सम्पादकीय टोली
दिपा एकेडेमीका लेख यो टोलीले तयार गर्छ र लोक सेवा आयोगका आधिकारिक पाठ्यक्रम, सूचना र कानुनसँग भिडाएर मात्र प्रकाशित गर्छ।
यो पनि पढ्नुहोस्
लोकसेवाका लागि नेपालको इतिहास: किराँतकालदेखि गणतन्त्रसम्मका मुख्य घटना (History of Nepal Loksewa)
२०८३ कात्तिक २५लोकसेवाका लागि नेपालको संविधान: भाग, धारा र परीक्षामा सोधिने तथ्य (Constitution of Nepal Loksewa)
२०८३ कात्तिक २५लोकसेवाका लागि समसामयिक कसरी पढ्ने? दैनिक २० मिनेटको तरिका (Current Affairs Loksewa)
२०८३ कात्तिक २५