लोकसेवाका लागि नेपालको संविधान: भाग, धारा र परीक्षामा सोधिने तथ्य (Constitution of Nepal Loksewa)
नेपालको संविधानबाट प्रथम पत्रको सामान्य ज्ञान, खरिदार र नासुको द्वितीय पत्र र अन्तर्वार्तामा प्रश्न आउँछन्। संरचना, मौलिक हक, निर्देशक सिद्धान्त, राज्यको संरचना, संघीय संसद, संवैधानिक निकाय र पढ्ने तरिका।
लोकसेवाका लगभग हरेक चरणमा संविधान आउँछ: प्रथम पत्रको सामान्य ज्ञान, खरिदारको द्वितीय पत्रको खण्ड B, नासुको द्वितीय पत्रको "संवैधानिक व्यवस्था र सरकार" र अन्तर्वार्ता। Constitution of Nepal loksewa को तयारीमा पूरा ३०८ धारा घोक्नुपर्दैन; कुन भाग र धारा धेरै सोधिन्छन् भन्ने थाहा भए र तिनलाई सम्बन्धसहित पढे पर्याप्त हुन्छ। यो गाइडमा संविधानको संरचना, परीक्षामा धेरै आउने व्यवस्था र धारा याद गर्ने तरिका छ।
Constitution of Nepal loksewa: संरचना
नेपालको संविधान २०७२ असोज ३ (२० सेप्टेम्बर २०१५) मा जारी भएको हो। यसमा ३५ भाग, ३०८ धारा र ९ अनुसूची छन्। संविधानको आधिकारिक पाठ कानुन आयोग को वेबसाइटमा छ, र पढ्दा सधैँ अद्यावधिक पाठ प्रयोग गर्नुहोस्।
पाठ्यक्रममा संविधान कहाँ-कहाँ छ:
- खरिदार द्वितीय पत्र (खण्ड B, ३० अङ्क): मौलिक हक र कर्तव्य; राज्यका निर्देशक सिद्धान्त, नीति तथा दायित्व; र संवैधानिक तथा सरकारी निकायको परिचय (पाठ्यक्रम)।
- नासु द्वितीय पत्र (खण्ड B, ३५ अङ्क): मूलभूत विशेषता, मौलिक हक, निर्देशक सिद्धान्त, राज्यको संरचना र शक्तिको बाँडफाँट, कार्यपालिका, व्यवस्थापिका, न्यायपालिका र संघीयता (पाठ्यक्रम)।
- प्रथम पत्र: शासन पद्धति र संविधानसम्बन्धी वस्तुगत प्रश्न।
प्रारम्भिक धारा: राज्यको परिचय
- धारा ४: नेपाल स्वतन्त्र, अविभाज्य, सार्वभौमसत्तासम्पन्न, धर्मनिरपेक्ष, समावेशी, लोकतन्त्रात्मक, समाजवादउन्मुख, संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रात्मक राज्य हो।
- धारा ७: देवनागरी लिपिमा नेपाली भाषा सरकारी कामकाजको भाषा।
- धारा ९: राष्ट्रिय झण्डा, राष्ट्रिय गान, निशाना छाप र राष्ट्रिय चिह्न। राष्ट्रिय फूल लालीगुराँस, राष्ट्रिय रङ सिम्रिक, राष्ट्रिय पक्षी डाँफे र राष्ट्रिय जनावर गाई।
भाग ३: मौलिक हक र कर्तव्य
मौलिक हक भाग ३ मा धारा १६ देखि ४६ सम्म छन्। सुरुका केही धारा बारम्बार सोधिन्छन्: धारा १६ सम्मानपूर्वक बाँच्न पाउने हक, धारा १७ स्वतन्त्रताको हक र धारा १८ समानताको हक। भाग ३ को अन्तिम धारा ४६ संवैधानिक उपचारको हक हो, जसअनुसार मौलिक हक कार्यान्वयनका लागि धारा १३३ वा १४४ बमोजिम अदालत जान सकिन्छ। मौलिक कर्तव्य धारा ४८ मा छन्।
द्वितीय पत्रमा "मौलिक हकको कार्यान्वयनको अवस्था" जस्ता प्रश्न आउँछन्। उत्तरमा हकको सूची मात्र होइन, कार्यान्वयनका लागि बनेका कानुन, चुनौती र सुझाव पनि लेख्नुहोस्।
भाग ४: निर्देशक सिद्धान्त, नीति तथा दायित्व
भाग ४ (धारा ४९–५५) मा राज्यका निर्देशक सिद्धान्त (धारा ५०), राज्यका नीतिहरू (धारा ५१) र दायित्वसम्बन्धी व्यवस्था छन्। यी अदालतमा प्रश्न उठाउन सकिने हक होइनन्, तर सरकारका नीति र कार्यक्रमको आधार हुन्। मौलिक हक र निर्देशक सिद्धान्तबीचको फरक परीक्षामा ५ अङ्कको राम्रो प्रश्न बन्छ।
राज्यको संरचना: तीन तह
संविधानले संघ, प्रदेश र स्थानीय गरी तीन तहको राज्य संरचना गरेको छ। नेपालमा ७ प्रदेश र ७५३ स्थानीय तह (६ महानगरपालिका, ११ उपमहानगरपालिका, २७६ नगरपालिका र ४६० गाउँपालिका) छन्। तीनै तहबीच शक्तिको बाँडफाँट संविधानका अनुसूचीमा गरिएको छ। खरिदारको तृतीय पत्रमा संघ, प्रदेश र स्थानीय तह (समन्वय तथा अन्तरसम्बन्ध) ऐन, २०७७ को परिच्छेद २ पनि छ, जसले यो विषयलाई कानुनसँग जोड्छ।
संघीय संसद
प्रतिनिधि सभामा २७५ सदस्य हुन्छन्: पहिलो हुने निर्वाचित हुने प्रणालीबाट १६५ र समानुपातिक प्रणालीबाट ११०। राष्ट्रिय सभामा ५९ सदस्य हुन्छन्: प्रत्येक प्रदेशबाट ८ जनाका दरले ५६ निर्वाचित र राष्ट्रपतिबाट मनोनीत ३।
कार्यपालिका र न्यायपालिका
राष्ट्रपतिको पदावधि निर्वाचित भएको मितिले ५ वर्ष हुन्छ, र एउटै व्यक्ति दुई कार्यकालभन्दा बढी राष्ट्रपति हुन पाउँदैन। धारा १२९ अनुसार सर्वोच्च अदालतमा प्रधानन्यायाधीशका अतिरिक्त बढीमा २० जना न्यायाधीश रहन्छन्। संविधानअनुसार सर्वोच्च अदालतका न्यायाधीशमाथि महाअभियोग प्रस्ताव पारित गर्न प्रतिनिधि सभामा तत्काल कायम रहेका सदस्यको दुई तिहाइ मत चाहिन्छ (धारा १०१)।
संवैधानिक निकाय
लोकसेवाका लागि सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण संवैधानिक निकाय लोक सेवा आयोग नै हो। धारा २४२ अनुसार आयोगमा अध्यक्ष र अन्य चार सदस्य गरी पाँच जना हुन्छन्, र उनीहरूको पदावधि नियुक्तिको मितिले छ वर्षको हुन्छ। अन्य मुख्य निकाय:
- धारा २३८: अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोग
- धारा २४०: महालेखा परीक्षक
- धारा २४५: निर्वाचन आयोग
खरिदारको द्वितीय पत्रमा अख्तियार, महालेखा परीक्षक, निर्वाचन आयोग र राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोगको परिचय र कार्य पाठ्यक्रममै नाम लिएर राखिएका छन्। हरेक निकायको गठन, पदावधि, काम र अधिकार एउटै तालिकामा राख्दा तुलना सजिलो हुन्छ।
संविधान संशोधन
धारा २७४ मा संविधान संशोधनको व्यवस्था छ। सार्वभौमसत्ता, भौगोलिक अखण्डता, स्वाधीनता र जनतामा निहित सार्वभौमसत्ता प्रतिकूल हुने गरी संशोधन गर्न पाइँदैन।
धारा कसरी याद गर्ने?
- भागबाट सुरु: पहिले ३५ भागको नाम र क्रम याद गर्नुहोस्; धारा त्यसपछि सजिलै मिल्छन्।
- जोडी बनाउने: धारा १६, १७, १८ (बाँच्ने, स्वतन्त्रता, समानता); २३८, २४०, २४२, २४५ (अख्तियार, महालेखा, लोक सेवा, निर्वाचन)।
- कार्ड बनाउने: एकातिर धारा, अर्कातिर व्यवस्था; दैनिक १० कार्ड।
- प्रश्नबाट दोहोर्याउने: संविधान अभ्यास प्रश्न मा उत्तर र व्याख्यासहितका प्रश्न छन्।
अन्तर्वार्तामा संविधान
अन्तर्वार्तामा "संविधानका मुख्य विशेषता के हुन्?", "संघीयताले सेवा प्रवाहमा के फरक ल्यायो?" वा "मौलिक हक र कर्तव्यमा के सम्बन्ध छ?" जस्ता प्रश्न सोधिन्छन्। यहाँ धाराको नम्बरभन्दा अवधारणा स्पष्ट हुनु महत्त्वपूर्ण छ। तयारीको तरिका अन्तर्वार्ता गाइड मा छ।
Dipa App मा GK र द्वितीय पत्रका कोर्समा संविधानका अध्याय, नोट र टेस्ट छन्, र Live Class मा शिक्षकसँग प्रश्न सोध्न सकिन्छ। के-के पाइन्छ भन्ने सूची हामी के दिन्छौं मा छ।
धेरैले गर्ने गल्ती
- पुरानो संविधानका तथ्य मिसाउनु: अन्तरिम संविधान, २०६३ र अहिलेको संविधानका व्यवस्था फरक छन्।
- धाराको नम्बर अनुमान: द्वितीय पत्रमा पक्का नभएको धारा नलेख्नु सुरक्षित हुन्छ।
- निकायहरू मिसाउनु: अख्तियार र महालेखा परीक्षकको काम फरक छ; एउटा अनुसन्धान र अभियोजन, अर्को लेखापरीक्षण।
- संशोधन बेवास्ता: पाठ्यक्रमअनुसार परीक्षाको ३ महिनाअघि कायम कानुन मानिन्छ।
नौ अनुसूची
अनुसूचीबाट पनि प्रश्न सोधिन्छन्, खासगरी शक्तिको बाँडफाँटबारे:
| अनुसूची | विषय |
|---|---|
| १ | राष्ट्रिय झण्डा |
| २ | राष्ट्रिय गान |
| ३ | निशाना छाप |
| ४ | प्रदेशअनुसार जिल्ला |
| ५ | संघको अधिकार |
| ६ | प्रदेशको अधिकार |
| ७ | संघ र प्रदेशको साझा अधिकार |
| ८ | स्थानीय तहको अधिकार |
| ९ | संघ, प्रदेश र स्थानीय तहको साझा अधिकार |
अनुसूची ५ देखि ९ नासुको द्वितीय पत्रको "राज्यशक्तिको बाँडफाँट" सँग सिधै जोडिन्छन्। हरेक तहका दुई-तीन मुख्य अधिकार उदाहरणका रूपमा याद गर्नुहोस्। जस्तै, एउटै विषय (जस्तै शिक्षा वा स्वास्थ्य) कुन तहको एकल अधिकार हो र कुन साझा सूचीमा पर्छ भनेर अनुसूची हेरेर छुट्याउने अभ्यास गर्नुहोस्; अन्तर्वार्तामा पनि यस्तो प्रश्न सोधिन सक्छ।
अभ्यासका लागि प्रश्न
- संविधानको धारा ४ ले नेपाललाई कस्तो राज्य भनेको छ?
- मौलिक हक र राज्यका निर्देशक सिद्धान्तबीच के फरक छ? (५ अङ्क)
- संघीय संसदको संरचना र प्रतिनिधि सभाको निर्वाचन प्रणाली। (५ अङ्क)
- लोक सेवा आयोगको गठन, काम, कर्तव्य र अधिकार। (१० अङ्क)
- संघ, प्रदेश र स्थानीय तहबीच शक्तिको बाँडफाँट कसरी गरिएको छ? (१० अङ्क)
निष्कर्ष
संविधान लोकसेवाको साझा आधार हो: GK, लिखित र अन्तर्वार्ता तीनैमा काम लाग्छ। संरचना, भाग ३ र ४, तीन तहको राज्य, संघीय संसद र संवैधानिक निकायमा केन्द्रित भएर धाराहरू जोडी बनाएर याद गर्दा थोरै समयमै यो विषय बलियो हुन्छ। सामान्य ज्ञानको पूरा रणनीति Loksewa GK गाइड मा छ।
Summary in English
A Loksewa-focused guide to the Constitution of Nepal (promulgated 20 September 2015, 2072 Asoj 3): 35 parts, 308 articles and 9 schedules. It covers the articles most often asked in Paper I general knowledge, Kharidar and Nayab Subba Paper II and interviews: fundamental rights and duties, directive principles, the three levels of the state, the Federal Parliament, the President, the judiciary, constitutional bodies such as the Public Service Commission, amendment, and a method for memorising article numbers.
धेरै सोधिने प्रश्न
नेपालको संविधानमा कति भाग, धारा र अनुसूची छन्?
२०७२ असोज ३ मा जारी नेपालको संविधानमा ३५ भाग, ३०८ धारा र ९ अनुसूची छन्।
मौलिक हक संविधानको कुन भागमा छन्?
भाग ३ मा, धारा १६ देखि ४६ सम्म। धारा ४६ संवैधानिक उपचारको हक हो, र मौलिक कर्तव्य धारा ४८ मा छन्।
लोक सेवा आयोगसम्बन्धी व्यवस्था कुन धारामा छ?
धारा २४२ मा। आयोगमा अध्यक्षसहित पाँच सदस्य हुन्छन् र उनीहरूको पदावधि नियुक्तिको मितिले छ वर्षको हुन्छ।
स्रोत
- नेपालको संविधान (Constitution of Nepal), कानून आयोग (2015-09-20)
- खरिदार वा सो सरह पाठ्यक्रम: द्वितीय पत्र खण्ड B, लोक सेवा आयोग (2024-07-25)
- नायब सुब्बा वा सो सरह पाठ्यक्रम: द्वितीय पत्र खण्ड B, लोक सेवा आयोग (2024-07-25)
यो विषय पढ्न
खरिदार सामान्य ज्ञान (GK): प्रथम पत्र
खरिदार प्रथम पत्रको GK (६० अङ्क) — ५ Unit, Video, Notes र MCQ Practice सहित।
नायब सुब्बा द्वितीय पत्र: समसामयिक अध्ययन र सार्वजनिक सेवा व्यवस्थापन
नासु द्वितीय पत्र (१०० अङ्क) — भूगोल-अर्थतन्त्र, संविधान-सङ्घीयता र सार्वजनिक सेवा, Answer Writing सहित।
खरिदार द्वितीय पत्र: कार्यालय व्यवस्थापन
खरिदार द्वितीय पत्र (१०० अङ्क) — कार्यालय व्यवस्थापन, संविधान र गणित, Answer Writing सहित।
Dipa App मा पढ्नुहोस्
कोर्स किन्ने, Live Class हेर्ने र दैनिक अभ्यास गर्ने काम एपबाट हुन्छ। भुक्तानी एपभित्रै eSewa बाट गर्न सकिन्छ।
लेखक
दिपा एकेडेमी सम्पादकीय टोली
दिपा एकेडेमीका लेख यो टोलीले तयार गर्छ र लोक सेवा आयोगका आधिकारिक पाठ्यक्रम, सूचना र कानुनसँग भिडाएर मात्र प्रकाशित गर्छ।
यो पनि पढ्नुहोस्
लोकसेवाका लागि नेपालको इतिहास: किराँतकालदेखि गणतन्त्रसम्मका मुख्य घटना (History of Nepal Loksewa)
२०८३ कात्तिक २५लोकसेवाका लागि नेपालको भूगोल: स्थिति, धरातल, नदी, प्रदेश र परीक्षामा सोधिने तथ्य (Geography of Nepal Loksewa)
२०८३ कात्तिक २५लोकसेवाका लागि समसामयिक कसरी पढ्ने? दैनिक २० मिनेटको तरिका (Current Affairs Loksewa)
२०८३ कात्तिक २५