खरिदार तृतीय पत्र: कार्य ज्ञानका ऐन, लेखा र कानुनको तयारी (Kharidar Third Paper)
खरिदारको तृतीय पत्र 'कार्य ज्ञान सम्बन्धी' १०० अङ्कको विषयगत परीक्षा हो: सार्वजनिक सेवा व्यवस्थापन ३५, लेखा, खरिद र वित्त ३५ र कानुन र न्याय ३० अङ्क। पाठ्यक्रमका ऐन र परिच्छेद, पढ्ने क्रम र उत्तर लेख्ने तरिका।
खरिदारको लिखित परीक्षाको दोस्रो पत्र "कार्य ज्ञान सम्बन्धी" हो, जसलाई धेरैले तृतीय पत्र भन्छन्। यसले खरिदारले कार्यालयमा प्रयोग गर्ने कानुन, लेखा र खरिदको ज्ञान जाँच्छ। Kharidar third paper मा धेरै ऐनका नाम देखेर विद्यार्थी डराउँछन्, तर पाठ्यक्रमले कुन ऐनको कुन परिच्छेद पढ्ने भनेर स्पष्ट तोकेको छ। यो लेखमा खण्डको भार, पाठ्यक्रमका ऐन, पढ्ने क्रम र उत्तर लेख्ने तरिका छ।
Kharidar third paper: खण्ड र अङ्क
लोक सेवा आयोगको पाठ्यक्रम अनुसार यस पत्रमा ८ वटा ५ अङ्कका र ६ वटा १० अङ्कका प्रश्न आउँछन्। समय २ घण्टा ३० मिनेट, पास अङ्क ४०। द्वितीय पत्रको तुलनामा यहाँ १० अङ्कका प्रश्न बढी (६ वटा) छन्, त्यसैले लामो उत्तर लेख्ने अभ्यास झन् महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
खण्ड A: सार्वजनिक सेवा व्यवस्थापन (३५ अङ्क)
- निजामती सेवा ऐन र नियमावली: सेवाको गठन, पदपूर्तिका तरिका र प्रक्रिया; नियुक्ति, सरुवा, बढुवा, बिदा, विभागीय सजाय र अवकाश; कर्मचारीले पालना गर्नुपर्ने आचरण र कर्तव्य।
- सार्वजनिक सेवा प्रवाह: अर्थ, महत्त्व, सेवा दिने निकाय, तरिका र माध्यम।
- सार्वजनिक बडापत्र: महत्त्व र आवश्यकता।
- पाठ्यक्रममा तोकिएका ऐन: सुशासन ऐन, सूचनाको हक ऐन, भ्रष्टाचार निवारण ऐन, अन्तरसम्बन्ध ऐन र खाद्य अधिकार ऐनका तोकिएका परिच्छेद।
- अन्य: व्यक्तिगत घटना दर्ता, राष्ट्रिय परिचयपत्र, विद्युतीय शासन (e-governance) र सूचना तथा सञ्चार प्रविधिको प्रयोग र सावधानी।
व्यक्तिगत घटना दर्ता र राष्ट्रिय परिचयपत्रजस्ता विषय सेवाग्राहीसँग सिधै जोडिन्छन्। उत्तरमा प्रक्रिया (कहाँ, कसले, कति दिनभित्र) र नागरिकलाई हुने फाइदा दुवै लेख्नुहोस्।
खण्ड B: लेखा, खरिद, जिन्सी, वित्त र लेखापरीक्षण (३५ अङ्क)
यो खण्ड धेरैलाई नयाँ लाग्छ, तर खरिदारको कामको ठूलो भाग यही हो।
- लेखा प्रणाली: लेखाको परिचय, उद्देश्य र विशेषता; बजेट अनुमान र स्वीकृति; मन्त्रालयगत बजेट सूचना प्रणाली (LMBIS)।
- सरकारी लेखाका प्रणाली: खाता सूची (Chart of Accounts), एकल खाता कोष (TSA), राजस्व व्यवस्थापन सूचना प्रणाली (RMIS), कम्प्युटराइज्ड सरकारी लेखा प्रणाली (CGAS) र धरौटी लेखा।
- लेखाका फाराम र विवरण: गोश्वारा भौचर, बैंक नगदी किताब, बजेट हिसाब, मास्केवारी, खर्चको फाँटवारी, बैंक हिसाब विवरण र आर्थिक विवरण।
खरिद, जिन्सी र लेखापरीक्षणतर्फ पाठ्यक्रमका विषय यस्ता छन्:
- सार्वजनिक खरिद र जिन्सी: खरिदको उद्देश्य, महत्त्व, विधि र प्रक्रिया; माग फाराम, खरिद आदेश, दाखिला रिपोर्ट, जिन्सी खाता, जिन्सी निरीक्षण र लिलाम; सरकारी सम्पत्ति व्यवस्थापन प्रणाली।
- लेखापरीक्षण: लेखापरीक्षणको परिचय, उद्देश्य र प्रकार; बेरुजु, बेरुजु फछर्यौट र सम्परीक्षण; लेखापरीक्षण ऐन, २०७५ को दफा ८ (लेखापरीक्षण गर्ने विषय)।
- कर र वित्तीय उत्तरदायित्व: मूल्य अभिवृद्धि कर (दर्ता, खारेजी, विवरण दाखिला, कर कट्टी, कर लाग्ने र नलाग्ने वस्तु); आर्थिक कार्यविधि तथा वित्तीय उत्तरदायित्व ऐन, २०७६; आयकर ऐन, २०५८ को परिच्छेद १७ (भुक्तानीमा कर कट्टी)।
पढ्ने तरिका: हरेक फाराम (जस्तै माग फाराम, दाखिला रिपोर्ट) को उद्देश्य, कसले भर्छ, कसले स्वीकृत गर्छ र कुन क्रममा प्रयोग हुन्छ भन्ने एउटा प्रवाह-चित्र बनाउनुहोस्। जिन्सीको "माग → खरिद आदेश → दाखिला → खाता → निरीक्षण" क्रम चित्रमा लेख्दा १० अङ्कको उत्तर सजिलै बन्छ।
खण्ड C: कानुन र न्याय (३० अङ्क)
- कानुनको अर्थ, महत्त्व र स्रोत।
- ऐन, नियम, विनियम, गठन आदेश र राजपत्रको परिचय।
- अदालतका तह, संरचना र क्षेत्राधिकार।
- हकदैया, हदम्याद, म्याद र तारिख।
- लिखतमा पुर्याउनुपर्ने रीत, दर्ता र दरपीठ; म्याद तामेली।
- जाहेरी दरखास्त, पक्राउ पुर्जी, बरामदी मुचुल्का, अभियोगपत्र र प्रारम्भिक सुनुवाइ।
- निःशुल्क कानुनी सहायता।
- मुलुकी देवानी संहिता, देवानी कार्यविधि संहिता, मुलुकी अपराध संहिता र मुलुकी फौजदारी कार्यविधि संहिताका प्रमुख विशेषता।
कानुनका शब्दको परिभाषा सटीक हुनुपर्छ। "हदम्याद" र "म्याद" फरक कुरा हुन्, र परीक्षामा यिनको फरक सोधिन सक्छ। हरेक शब्दको परिभाषा, एउटा उदाहरण र सम्बन्धित संहिताको नाम एउटै पेजमा टिप्नुहोस्।
कुन क्रममा पढ्ने?
- पहिले खण्ड A: निजामती सेवा र सार्वजनिक सेवा प्रवाह द्वितीय पत्र र अन्तर्वार्ता दुवैमा काम लाग्छ।
- त्यसपछि खण्ड C: कानुनका परिभाषा छोटा र अङ्क दिने खालका छन्।
- अन्त्यमा खण्ड B: लेखा र खरिदका फाराम र प्रणाली बुझ्न अलि बढी समय लाग्छ; यसलाई कम्तीमा तीन हप्ता दिनुहोस्।
कानुन उद्धृत गरेर उत्तर लेख्ने
तृतीय पत्रमा उत्तरको विश्वसनीयता कानुनको सही उल्लेखबाट आउँछ। "सुशासन (व्यवस्थापन तथा सञ्चालन) ऐन, २०६४ अनुसार..." भनेर सुरु गर्दा परीक्षकले तपाईंले ऐन पढेको देख्छन्। तर दफा नम्बर पक्का थाहा छैन भने नलेख्नुहोस्; गलत दफा लेख्नुभन्दा ऐनको नाम र व्यवस्था मात्र लेख्नु सुरक्षित हुन्छ।
१० अङ्कको उत्तरको ढाँचा: परिचय → कानुनी व्यवस्था (ऐन र परिच्छेद) → प्रक्रिया वा विशेषता (बुँदामा) → कार्यान्वयनका समस्या → सुझाव र निष्कर्ष।
तयारीको योजना
- हप्ता १–२: खण्ड A का ऐन र परिच्छेद; हरेक ऐनको एक पेजको सार।
- हप्ता ३: खण्ड C का परिभाषा र संहिताका विशेषता।
- हप्ता ४–६: खण्ड B का लेखा प्रणाली, फाराम, खरिद र जिन्सी, VAT र लेखापरीक्षण।
- हप्ता ७ देखि: हप्तामा दुई पटक पूरा प्रश्नपत्र २ घण्टा ३० मिनेटमा लेख्ने।
Dipa App को "खरिदार तृतीय पत्र: Job Knowledge" कोर्समा खण्डअनुसार नोट, लेख्ने अभ्यास र Live Class छन्; खरिदार लिखित परीक्षा प्याकमा द्वितीय र तृतीय दुवै पत्र समेटिएका छन्। के-के पाइन्छ भन्ने पूरा सूची हामी के दिन्छौं मा छ। पाठ्यक्रमको तालिका खरिदार तृतीय पत्र पाठ्यक्रम मा छ।
धेरैले गर्ने गल्ती
- पुरानो कानुन पढ्नु: पाठ्यक्रमका अनुसार परीक्षाको ३ महिनाअघि कायम कानुन मानिन्छ; संशोधन भएका व्यवस्था जाँच्नुहोस्।
- खण्ड B छोड्नु: ३५ अङ्कको खण्ड छोड्दा पास हुन पनि गाह्रो हुन्छ।
- बुँदा मात्र, व्याख्या नहुनु: १० अङ्कको उत्तरमा बुँदासँगै एक-दुई लाइनको व्याख्या चाहिन्छ।
- कानुनी शब्द गलत प्रयोग: "म्याद" र "हदम्याद", "जाहेरी" र "उजुरी" जस्ता शब्दको अर्थ फरक छ।
नमुना प्रश्न र उत्तरको खाका
१. बेरुजु भनेको के हो? बेरुजु फछर्यौटका उपाय लेख्नुहोस्। (१० अङ्क) खाका: बेरुजुको परिभाषा (कानुनबमोजिम नगरिएको वा पुष्ट्याइँ नपुगेको कारोबार भनी लेखापरीक्षणले औँल्याएको) → बेरुजु हुने कारण (नियम नपालना, कागजात अपुग, बजेट बाहिर खर्च) → फछर्यौटका उपाय (प्रमाण पेश, असुली, नियमित, सम्परीक्षण) → जिम्मेवारी → सुझाव।
२. सूचनाको हक सम्बन्धी ऐन, २०६४ अनुसार सूचना माग्ने प्रक्रिया। (५ अङ्क) खाका: सूचनाको हकको अर्थ → माग्ने तरिका (निवेदन, कारण खुलाउनु नपर्ने) → सूचना अधिकारीको भूमिका → समयसीमा र उजुरीको व्यवस्था → निष्कर्ष।
३. जिन्सी निरीक्षण किन आवश्यक छ? (५ अङ्क) खाका: परिभाषा → उद्देश्य (सामानको वास्तविक अवस्था, हानि-नोक्सानी पत्ता, लिलामको आधार) → प्रक्रिया → निष्कर्ष।
४. हदम्याद र म्यादबीचको फरक। (५ अङ्क) खाका: दुवैको परिभाषा → हदम्याद कानुनले मुद्दा दायर गर्न तोकेको अवधि, म्याद अड्डाले कुनै काम गर्न दिएको अवधि → उदाहरण → निष्कर्ष।
ऐनका दफा र समयसीमा लेख्नुअघि ऐनकै पाठ हेरेर पक्का गर्नुहोस्; गलत अङ्क लेख्नुभन्दा प्रक्रिया मात्र लेख्नु सुरक्षित हुन्छ। अभ्यासका क्रममा आफ्ना उत्तर साथीसँग साटेर पढ्नुहोस्; अर्काको उत्तरमा छुटेका बुँदा देख्दा आफ्नो उत्तर पनि सुध्रिन्छ।
निष्कर्ष
Kharidar third paper ऐनको सूची होइन, खरिदारको काम बुझाउने पत्र हो। पाठ्यक्रमले तोकेका परिच्छेदमा केन्द्रित भएर, लेखा र खरिदका फाराम प्रवाह-चित्रबाट बुझेर र कानुन सही उद्धृत गरेर लेख्दा यसमा राम्रो अङ्क ल्याउन सकिन्छ। द्वितीय पत्रको तयारी खरिदार द्वितीय पत्र गाइड मा छ।
Summary in English
A preparation guide for Kharidar Paper III (Job Knowledge), a 100-mark subjective paper of 2 hours 30 minutes: Section A public service management (35 marks), Section B accounting, procurement, inventory, public finance and audit (35) and Section C law and justice (30). It lists the exact Acts and chapters named in the PSC syllabus, suggests a reading order and shows how to cite law in 5- and 10-mark answers.
धेरै सोधिने प्रश्न
खरिदार तृतीय पत्रमा कति प्रश्न आउँछन्?
८ वटा ५ अङ्कका र ६ वटा १० अङ्कका गरी १४ प्रश्न, जम्मा १०० अङ्क। समय २ घण्टा ३० मिनेट र पास अङ्क ४०।
तृतीय पत्रका खण्ड कुन-कुन हुन्?
खण्ड A सार्वजनिक सेवा व्यवस्थापन (३५ अङ्क: ३ × ५ र २ × १०), खण्ड B लेखा प्रणाली, सार्वजनिक खरिद, जिन्सी, वित्त र लेखापरीक्षण (३५ अङ्क: ३ × ५ र २ × १०) र खण्ड C कानुन र न्याय (३० अङ्क: २ × ५ र २ × १०)।
पूरा ऐन पढ्नुपर्छ?
धेरै ऐनको पूरा पाठ होइन। पाठ्यक्रमले सुशासन ऐनका परिच्छेद १, २, ४ र ५, सूचनाको हक ऐनका परिच्छेद १, २ र ४ जस्ता निश्चित परिच्छेद तोकेको छ; तिनमा केन्द्रित हुनुहोस्।
स्रोत
- खरिदार वा सो सरह पाठ्यक्रम: तृतीय पत्र (कार्य ज्ञान सम्बन्धी), लोक सेवा आयोग (2024-07-25)
- खरिदार वा सो सरह पाठ्यक्रम: परीक्षा योजना, लोक सेवा आयोग (2024-07-25)
यो विषय पढ्न
खरिदार तृतीय पत्र: Job Knowledge (पदीय ज्ञान)
खरिदार तृतीय पत्र Job Knowledge (१०० अङ्क) — निजामती सेवा, लेखा-खरिद र कानुन सरल भाषामा।
खरिदार लिखित परीक्षा प्याक: द्वितीय र तृतीय पत्र
लिखित परीक्षाको २०० अङ्क — द्वितीय र तृतीय पत्र, एउटै प्याकमा।
खरिदार पूरा तयारी प्याक: स्क्रिनिङदेखि अन्तर्वार्तासम्म
एक पटक भुक्तानी, पूरा यात्रा — प्रथम पत्र, द्वितीय, तृतीय पत्र, कम्प्युटर र अन्तर्वार्ता।
Dipa App मा पढ्नुहोस्
कोर्स किन्ने, Live Class हेर्ने र दैनिक अभ्यास गर्ने काम एपबाट हुन्छ। भुक्तानी एपभित्रै eSewa बाट गर्न सकिन्छ।
लेखक
दिपा एकेडेमी सम्पादकीय टोली
दिपा एकेडेमीका लेख यो टोलीले तयार गर्छ र लोक सेवा आयोगका आधिकारिक पाठ्यक्रम, सूचना र कानुनसँग भिडाएर मात्र प्रकाशित गर्छ।